Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”

Koneser1Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser” – zespół dawnej fabryki wódek zlokalizowany przy ul. Ząbkowskiej 27/31. Jest to kompleks budynków fabrycznych z końca XIX wieku, utrzymany w stylu neogotyckim. Powstał w rejonie, gdzie w latach 1770-1889 stały rogatki ząbkowskie, w których pobierano opłaty od kupców przyjeżdżających do Warszawy od strony Grodna i Białegostoku. Na przełomie XIX i XX w. tę część Pragi – Szmulowiznę – włączono do Warszawy, a rogatki rozebrano. Teren pod zabudowę dla nowej fabryki został Koneser1Koneser1sprzedany przez Emila Bruhla, którego rodzina odkupiła ziemię od potomków Szmula Zbytkowera.

Cały zespół fabryczny zajmuje powierzchnię około 50 tys. m2 i znajduje się między ulicami Ząbkowską, Nieporęcką, Białostocką i Markowską. Koncepcja powstania i budowy tego zakładu powstała w Warszawskim Towarzystwie Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu, które w owych czasach ściśle współpracowało z Rosjanami. Podobny zakład funkcjonował już na Powiślu. Teren fabryki zajmowały początkowo dwa oddzielne zakłady: Rektyfikacja Warszawska (prywatny podmiot powołany z inicjatywy polsko-rosyjskiego Warszawskiego Towarzystwa Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu) i Warszawski Skarbowy Skład Win (Warszawskij Kazionnyj Winnyj Skład – rosyjskie przedsiębiorstwo państwowe). Obie instytucje działały w ścisłej symbiozie – pierwsza odpowiedzialna była za oczyszczanie spirytusu, druga za produkcję z niego trunku. W 1919 roku zwierzchnictwo nad całym kompleksem przejął Państwowy Monopol Spirytusowy (formalnie, dopiero w 1936 roku wykupiono z prywatnych rąk Rektyfikację Warszawską, czyniąc zakład w całości znacjonalizowanym). „Monopol” należała do jednych z najbardziej rozwiniętych zakładów pod względem technologicznym – ponoć był to jeden z pierwszych zakładów w Warszawie oświetlanych elektrycznością. Ponadto rozmaite nowatorskie rozwiązania plasowały wytwórnię wódek bardzo wysoko pod względem rozwinięcia procesu technologicznego rektyfikacji. Wyposażona była w szereg urządzeń pomocniczych, takich jak: kotły i maszyny parowe do wody oraz spirytusu, baterie filtracyjne, przyrządy do automatycznego mieszania i rozlewania trunku w butelki, windy hydrauliczne i ręczne, a także wewnętrzny system żelaznych kolejek. Z pobliskiej linii kolejowej od Dworca Petersburskiego (dziś Wileńskiego) do zakładu doprowadzono bocznicę. O wysokim stopniu technicznego postępu fabryki świadczyć może fakt zobowiązania się właścicieli Rektyfikacji Warszawskiej do oczyszczania miliona wiader spirytusu rocznie. Na terenie zakładów Koneser uruchomiono także jedną z pierwszych w Warszawie studni z popularną wodą „oligoceńską”. Prażanie korzystali z niej już podczas I wojny światowej, kiedy to wycofujący się w 1915 roku Rosjanie wysadzili w powietrze m.in. most Kierbedzia, pod którym biegły na Pragę rury z wodą z warszawskich wodociągów. Woda oligoceńska, czerpana tutaj z głębokości 260 m, służyła jednak przede wszystkim do produkcji praskich wódek.

„Koneser” był w rzeczywistości bardzo rozbudowanym kompleksem budynków różnego przeznaczenia, które umożliwiały pracownikom fabryki codzienne funkcjonowanie. Na terenie całego kompleksu można było znaleźć różnego rodzaju magazyny, warsztaty, ale także budynki mieszkalne oraz szkołę. Największy rozkwit „Koneser” przeżywał w okresie dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to liczba pracowników przekroczyła 400 osób. W obszarze produkcji znajdowały się różnego rodzaju artykuły takie jak: wódki czyste, gatunkowe, a także denaturaty. Fabryka był w stanie produkować nawet do ćwierć miliona butelek alkoholu w ciągu doby. Popularny „Monopol” produkował takie trunki jak: wódka „Luksusowa”, „Wyborowa”, czy „Żytniówka”. Dynamiczny rozwój zakładu przerwał wybuch II wojny światowej, w wyniku którego znacząco ograniczone zostało wytwarzanie alkoholu. W latach okupacji fabryka podlegała Generalnej Dyrekcji Monopoli w Generalnym Gubernatorstwie. Po roku 1944 produkcję całkowicie wstrzymano. Dopiero realizacja planów z 1947 roku, zakładających rewitalizację zniszczonej infrastruktury fabryki i przejęcie przedsiębiorstwa przez Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego „Polmos” stworzyły możliwość wznowienia produkcji. Proces produkcyjny trwał nieprzerwanie od lat 50. aż do minionej dekady, kiedy to pogarszająca się sytuacja przedsiębiorstwa – znaczący spadek produkcji oraz kłopoty finansowe – doprowadziły do likwidacji fabryki w 2007 roku.

Fabryka stanowi niezwykle ciekawy przykład europejskiej architektury przemysłowej z przełomu XIX i XX wieku. Zabudowania z czerwonej cegły nawiązują do stylu gotyckiego – wąskie okna, charakterystyczne gzymsy, strzeliste wieżyczki i łukowate sklepienia stropów. Szczególną urodą odznacza się brama główna od ul. Ząbkowskiej. Do dziś zachowały się tu ciekawe elementy małej architektury jak np. kute w stali tzw. ankry, czyli elementy spinające wieniec w formie róż i urządzenia techniczne, np. lampy łukowe. Projekt architektoniczny przypisuje się L. Iwanowskiemu oraz K. Loewegowi. Obecnie w zabudowaniach fabryki działają instytucje kulturalne, galerie sztuki organizowane są tu, koncerty, przeglądy filmów i sztuk teatralnych, warsztaty fotograficzne, odbywają się też wystawy i konferencje. Co raz częściej organizowane są jarmarki, które spinają zarówno artystów czy sprzedawców wraz z osobami, które są żywo zainteresowane działalnością kulturalną na Pradze. W planach rozbudowy, które już sa mocno zaawansowane znajdują się takie inwestycje jak lofty, hotel, centrum konferencyjne oraz pomieszczenia biurowe. Założeniem przedstawicieli miasta, jak i inwestora jest jednak takie, że miejsce to ma skupiać się nadal na kreowaniu kultury i sztuki.

 Koneser

Towarzystwo Przyjaciół Pragi