Warszawska Fabryka Stali

Stalownia1Warszawska Fabryka Stali  powstała w latach 1878-1879. Wybudowało ją spółka Lilpop Rau i Loewenstein z Warszawy oraz Towarzystwo Urządzeń Górniczych ze Starachowic. Bezpośrednią przyczyną było ogromne zapotrzebowanie ze strony Cesarstwa Rosyjskiego na wyroby hutnicze. Podstawowym zadaniem stalowni była produkcja szyn kolejowych, obręczy do kół wagonowych i parowozowych oraz osi. O położeniu Stalowni zadecydowały przede wszystkim położenie przy ważnym węźle kolejowym umożliwiającym dogodne połączenia z Imperium Rosyjskim. Szereg posesji zostało wykupionych pod budowę fabryki stali. Co ciekawe zlikwidowano także niewielką ulicę Ogrodową, która zupełnie zniknęła z planu Pragi. W tamtym czasie była to największa stalownia w Królestwie Polskim, która pokrywała 80% jego zapotrzebowania na asortyment kolejowy.  Na początku fabryka miała cztery oddziały: młotownię, walcownię szyn, walcownię hydrauliczną i bessemerownię. Liczba robotników pracujących na dwie zmiany, dzienną oraz nocną, wynosiła w początkowym okresie 750-800 ludzi. Roczna produkcja zakładu wynosiła wtedy od 2 mln do 2,2 mln pudów szyn oraz 200 do 250 tys. pudów obręczy i osi. W 1882 r. doszło do rozbudowy warsztatów fabryki. W tymże roku zakład dostarczał aż 87% szyn produkowanych w Królestwie Polskim i 22,1 % szyn powstających w całej Rosji. Stalownia pracowała głównie w oparciu o dostawy surówki angielskiej i niemieckiej, a tylko w niewielkim stopniu korzystała z zasobów rodzimego Zagłębia Dąbrowskiego. W tym też tkwiła przyczyna jej szybkiej likwidacji. W związku z nałożeniem przez rząd carski w połowie lat osiemdziesiątych XIX w. dużego cła ochronnego na surówkę importowaną, właściciele fabryki postanowili przenieść z czasem swe interesy w głąb Rosji. Likwidacja nastąpiła więc bardzo szybko bo już po 10 latach funkcjonowania zakładu, czyli w 1889 roku. Ostatnie ogólne zgromadzenie akcjonariuszy „Warszawskiej Fabryki Stali” odbyło się 31 maja 1889 r. W międzyczasie Stalownie nawiedziły dwa pożary. Pierwszy w sierpniu 1879 r. i drugi w nocy z 19/20 XI 1886. Architekturą budynków Stalownia nawiązywała do architektury średniowiecznej co było typowym dla stylu „przemysłowego” przełomu XIX i XX stulecia. Powstanie stalowni miało realny wpływ na rozwój otaczającej ją okolicy. Powstawały nowe domy i domki, wzrastała wartość ziemi a nawet zmieniały się nazwy ulic. Najważniejszą zmianą było jednak zamieszkanie wykwalifikowanych robotników w tej części miasta, które zmieniło się w prawdziwą robotniczą dzielnicę.

 

zbrojowniaNastępnie losy Stalowni na kolejne 120 lat zostały związane z wojskiem. Na początku XX wieku kompleks został wykupiony przez zarząd okręgowy artylerii Warszawskiego Okręgu Wojennego, gdzie do 1914 roku funkcjonowały warsztaty artyleryjskie wojska rosyjskiego (przeniesione z ul. Długiej). Warsztaty składały się z 13 budynków (m.in. 3 dużych hal).Przetrwał po nich budynek przy ul. Szwedzkiej, który w attyce ma płaskorzeźbę dwóch skrzyżowanych ze sobą armat. Przez dłuższy czas naczelnikiem warsztatów był płk Jakub Filipow, który mieszkał przy ul. Stalowej 71 (budynek nie istnieje).

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku nieruchomość została przejęta przez Wojsko Polskie, które zorganizowało tu Zbrojownię nr 2. Początkowo remontowano i naprawiano w niej sprzęt artyleryjski, później zaś pełniła ona funkcję prototypowni z podziemnym laboratorium i strzelnicą. Wykonano tu m.in. prototypy karabinu przeciwpancernego 35 UR, produkowano w niej również części do dział i karabinów maszynowych (np. podstawę wzór 1930 do ckm). W okresie międzywojennym był to również jeden z największych wojskowych zakładów remontowych w II Rzeczpospolitej. W 1927 roku zakłady zatrudniały 888 pracowników, a tuż przed wybuchem II wojny światowej zatrudnienie wzrosło do 1200 osób.
W latach trzydziestych produkcję rozszerzono o stojaki do karabinów maszynowych, pomosty do dział, skrzynie do transportu amunicji i wiele innych elementów wojskowego wyposażenia. Oprócz tego prowadzono bieżące remonty armat, karabinów i sprzętu optycznego. Do lekkich czołgów polskiej produkcji montowano uzbrojenie strzelnicze. Praska zbrojownia w okresie II Rzeczypospolitej należała do największych w Polsce wojskowych zakładów remontowych. W 1944 roku część budynków Zbrojowni w tym wieża ciśnień zostało wysadzone przez Niemców.

W latach 1945-2000 teren ten był użytkowany przez Wojsko Polskie. Następnie po latach pilnie strzeżonych wosjkowych tajemnic weszli tam kupcy i hurtownicy. Przez kilka lat Agencja Mienia Wojskowego starała się sprzedać teren dawnej Stalowni. Udało się to w 2011 roku. Co dokładnie się tam znajdzie owiane jest podobnie jak przez ostatnie kilkadziesiąt lat tajemnicą…

Stalownia6         Stalownia5

Towarzystwo Przyjaciół Pragi