Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona

Gmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała BergsonaGmach Wychowawczy Warszawskiej Gminy Starozakonnych im. Michała Bergsona – znajduje się przy ulicy Jagiellońskiej 28. Wzniesiony w latach 1911-1914 o czym, informuje nas tablica ozdobiona polskim orłem i warszawską syrenką. Inicjatorem był  Michała Bergson, zamożny kupiec i filantrop, prawnuk Szmula Zbytkowera, właściciel gruntów na Pradze i ówczesny przewodniczący warszawskiej gminy żydowskiej.

Imponujący gmach zaprojektowała znana spółka architektów żydowskiego pochodzenia, Henryk Stifelman i Stanisław Weiss. Wyglądem nawiązuje do polskiego renesansu z przetworzonymi reliktami orientu, typowymi dla polskiej architektury żydowskiej. Szczyty gmachu ozdobiono motywami roślinnymi i zwierzęcymi, nawiązują do architektury synagog, budowanych na ziemiach dawnej Rzeczpospolitej, wzorując się na stylu zamków-pałaców, kamienic oraz późnorenesansowych spichlerzy w Kazimierzu Dolnym. Mamy więc znakomity przykład łączenia polskiej i żydowskiej tradycji z funkcjonalnością, albowiem potężny gmach miał zapewnić żydowskim dzieciom z prawobrzeżnej Warszawy właściwe warunki do nauki, opieki i zabawy. W budynku mieściły się: przedszkole dla 150 dzieci, szkoła dla 550 uczniów, przytułek – internat dla 100 pensjonariuszy oraz mieszkania dla personelu i biura. Istniała tu również sala modlitewna, do której wchodziło się wprost z ulicy. Na pierwszym piętrze przylegała do niej galeria. Po południowej stronie budynku znajdowały się tereny rekreacyjne i boisko. Niestety w kilka dni po inauguracji rozpoczęła się I wojna światowa, a gmach zajęły wojska rosyjskie. W 1915 roku przejęty w ręce pruskie i dopiero w 1917 roku działalność wychowawcza gminy żydowskiej mogła być na nowo kontynuowana. Kolejna przerwa była znowu spowodowana działaniami wojennymi, gdyż w roku 1940 wszyscy pracownicy i wychowankowie zostali przesiedleni do getta warszawskiego.

W okresie II wojny światowej budynek zajmowany był przez Szpital św. Ducha, a później przez niemieckie urzędy.  Po 1945 r. mieściła się tu Centralna Komisja Żydów w Polsce, która planowała przystosowanie budynku na potrzeby 7-klasowej szkoły, przedszkola, internatu. W przebudowanej sali modlitewnej miał działać Teatr Żydowski im. Ester Rachel Kamińskiej, jednej z najwybitniejszych polskich aktorek teatralnych, nazywanej „matką żydowskiego teatru”. Projektantami całego przedsięwzięcia byli Eleonora Sekrecka i Pinkus Teitelbaum. Wszystkich planów nie zrealizowano, ponieważ w 1950 r. nieruchomość przejęło miasto. Utworzono tu m.in. przedszkole i Teatr lalkowy „Baj” dla dzieci, (najstarsza scena lalkarska w Polsce). Obecnie mieści się tu również przychodnia lekarska, a niektóre pomieszczenia przekształcone zostały w mieszkania. Ten piękny gmach jest jednym z najcenniejszych zabytków Pragi, ale i jednym z najlepiej zachowanych zabytków kultury żydowskiej w Warszawie.

Ta część żydowskiej Pragi nie ma nic wspólnego z biednymi czynszówkami czy ubogimi sklepikami. Była nowoczesna i monumentalna. Funkcjonalność i szacunek dla tradycji dopełniały się w całości architektury tego terenu, wraz stojącą nieopodal Synagogą i Żydowskim Domem Akademickim.

Towarzystwo Przyjaciół Pragi