Cmentarz Choleryczny

Cmentarz Choleryczny6Stary cmentarz epidemiczny na Golędzinowie powstał najprawdopodobniej ok 1848 r i znajdował się na północny-wschód od cmentarza ewangelickiego, za wałem miejskim. Ulokowano go na esplanadzie Fortu Śliwickiego (Jasińskiego).  Zlokalizowany był w rejonie dzisiejszych ulic: J. Nussbauma, K. Darwina, J. Młota, J. Szanajcy i istniał maksymalnie do 1895 r., gdyż już na planie Lindleya z 1896 r. w jego miejscu zaznaczono już magazyny wojskowe.

W XIX w epidemia cholery nawiedzała Warszawę kilkanaście razy i podczas zarazy w 1872 r. konieczne stało się utworzenie nowego cmentarza epidemicznego. Nowe miejsce pochówków zaprojektował inż. Henryk Sumiński, a oficjalnego otwarcia dokonano 16 listopada 1872 r. Cmentarz zorganizowano niedaleko fortu Śliwickiego, na planie prostokąta o wymiarach 110 x 160 m, otoczonego rowem, który zachował się co najmniej do 1893 r. Początkowo opiekę nad nekropolią sprawował niejaki Cezary Skoryna, właściciel fabryki kamieni i maszyn młyńskich,jak również członek dozoru kościelnego parafii Najświętszej Marii Panny Loretańskiej. Wynajął on stróża, który mieszkał obok cmentarza i miał za zadanie dbać o tamtejszą zieleń, a także pilnować grobów. Skoryna zabiegał o doprowadzenie drogi do cmentarza, gdyż w 1874 r. rozpoczęto prace przy budowie kolei obwodowej i nadwiślańskiej (kowelskiej), całkowicie odcinającej cmentarz od „cywilizacji”. Niestety nic nie wskórał, ale na szczęście 19 stycznia 1874 r. bezpośredni zarząd nad cmentarzem przejęło miasto. W 1876 było tu 55 nagrobków, a ostatni pochówek choleryczny miał miejsce 8 stycznia 1883 roku. W latach 1876-1882 z rozkazu władz wojskowych pochowano tu 7 żołnierzy – „bałwochwalców” (praktykujących religie pogańskie). Ogółem pochowano tu 484 zmarłych na cholerę i 7 żołnierzy. Mimo, że „Kurier Warszawski” donosił, iż w 1905 r odwiedzano jeszcze liczne groby, to już kilka lat później w 1908 r. cmentarz skasowano podczas budowy węzła kolejowego linii Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej, a szczątki zmarłych przeniesiono do zbiorowej mogiły wysuniętej trochę na północ od pierwotnego położenia cmentarza. Podczas prowadzonych prac ziemnych  odkryto ludzkie szkielety, postanowiono więc zebrać szczątki do wspólnej mogiły, ulokowanej ok. 100 m na wschód od terenu właściwego cmentarza i wystawić nad nimi pomnik. Prace, wg projektu inż. Lubickiego, ciągnęły się i ciągnęły, chociaż zamierzano je ukończyć w 1909 r. Wreszcie monument poświęcono 24 lipca 1910 r., z inskrypcją: „Tu spoczywają szczątki 478 ofiar zarazy cholerycznej z lat 1872-1873 zebrane pod tą wspólną mogiłą po zniesionym cmentarzu cholerycznym przy budowie węzła kolejowego 1908 r.”.

W okresie międzywojennym  pomnik prawdopodobnie zachował się jeszcze w dobrym stanie, chociaż już wtedy pojawiły się problemy dotyczące sprawowania zarządu nad cmentarzem. W czasach II Wojny Światowej albo tuż po nich cmentarz stał się odstraszającą ruiną. Położony w pewnym oddaleniu od domów mieszkalnych, między nasypami kolejowymi, bez żadnej drogi dojazdowe stał się miejscem miejscem zbiórki poszukiwaczy złomu i wandali. Na szczęście w 2005 r. grupka osób z p. Szymonem Kosaćcem na czele zabrała się za remont zniszczonego pomnika. Usunięto zaniedbaną zieleń, wykarczowano krzaki i wycięto dziką roślinność, zaburzającą pierwotny układ drzew na terenie cmentarza, zagrażającą zabytkowym murom. Dalsze prace niestety na skutek braku środków finansowych oraz wsparcia instytucji przede wszystkim rządowych utknęły w martwym punkcie. Dopiero w 2009 r kolejarze z Przedsiębiorstwa Napraw Infrastruktury Sp. z o.o. (Zakład Napraw Infrastruktury w Warszawie) tym razem już we współpracy instytucji państwowych, powierzyli koordynację projektu naczelnikowi Wydziału Ochrony Środowiska Dzielnicy Praga Północ, a także podjęli współpracę z Biurem Stołecznego Konserwatora Zabytków, Muzeum Warszawskiej Pragi i Towarzystwem Opieki nad Zabytkami. Sporządzono zatem stosowną dokumentację inwentaryzatorską oraz projekt rekonstrukcji obiektu. Podczas prac został odtworzony wg projektu Andrzeja Bernera kamienny pomnik. Zrekonstruowano również otaczający go ceglany mur i wzmocniono fundamenty grobu. Koordynatorem wszystkich prac oraz współorganizatorem przedsięwzięcia był Pan Waldemar Matejak. W dniu 20 maja 2010 r. w Warszawie odrestaurowany cmentarz został przekazany władzom PKP PLK S.A. Dla poprawy bezpieczeństwa obiekt jest monitorowany. Zainstalowano również pod koniec 2010 roku dwie lampy zasilane energią słoneczną. Do pełnego szczęścia brakuje tylko wpisania go do Rejestru Zabytków oraz doprowadzenia jakiegoś przyzwoitego przejścia lub choćby informacji od strony „cywilizowanej” części, że taki obiekt istnieje.

Cmentarz Choleryczny4               Cmentarz Choleryczny

Towarzystwo Przyjaciół Pragi